Nursing Sikul Dinchhuaktu
Florence Nightingale-i
(1820-1910)
“I stand at the altar of the murdered men, and, while I live, I fight their cause.” (Florence Nightingale)
By: Joseph Saia
A naupan lai:
Pu
William Shore Nightingale-a leh Pi Frances Nightingale-i te chu British mi niin
a hun laia chhûngkaw hausa leh neinung tak an ni a, vântlâng zîngah leh
politics-ah pawh an lâr hle a ni. An inneih hnu hian kum hnih chhûng teh meuh honeymoon
hmangin Europe ram pum pui an fang a. Italy rama Florence khuaa an zin lai kum
1820, May ni 12-ah fanu hmêlṭha tak an nei a. Chu an fanu hmêlṭha tak leh
duhawm tak chu a pianna khaw hming chawiin ‘Florence’ tiin a
hming an sa ta a ni. Florence-i hian pianpui laizawn pakhat a nei a, a hming
chu Parthenope-i a ni. Florence-i chu a naupang zâwk a ni a, a hmêl a ṭhain a duhawm
hle a, a nu leh pate pawhin an duat bîk hle a ni. ‘Florence’ tih hming hi tûn
hma chuan mipa hming atân chauhva hman ṭhîn a ni a; mahse, he nu rothap leh
tumruh tak hian ‘Florence’ tih hming a put avângin khawvêla hmeichhe tam tak
pawhin he hming hi an lo pu ve ta zêl a ni.
Kum
1821-ah a nu leh pate chu Italy aṭangin England-ah an kîr a. Chutih lai chuan
Florence-i chu kum 1 mi chauh a la ni a. A pa chuan Hampshire biala Embley
khuaah leh Derbyshire biala Lea Hurst khuaah huan zau tak a nei a. Chûng huan zau
takah chuan an chhûngkaw chênna tûr in lian leh ropui tak a sa a. An fanu
Florence-i chu Derbyshire-a an huan zau tak Lea Hurst-ah chuan enkawlin lehkha
an zirtîr ṭhîn a.
Mi hausa chhûngkua an nih angin a nu chuan ṭhenrual pawl nuam a tiin mi zînga ṭawngka leh chêtzia hmanga intihhmingthan leh mahni nihna dik tak aia mawi leh ṭha zâwka inlâr chhuah a duh hle ṭhîn a. Mahse, a fanu Florence-i erawh chuan mi dang bula khawsak leh intihropui lam a duh ngai hauh lo thung a. A nu duh dâna a awm duh ngai loh avângin an nufa inkârah buaina a chhuak fo va, a nu chuan na tak taka a zilhhau châng pawh a tam hle a ni. Florence-i erawh chuan a nu hmangaihna leh duhsaknate chu a hre thiam thei lo va, a chungah khuahkhirhna khauh tak tak a chelek niin a ngai tlat thung a ni.
Zirna:
Florence-i pian hun lai hian England rama
nu leh pa tam zâwkte chuan hmân laia Mizo nu leh pa te ang thovin hmeichhiate tâna
lehkha zir chu an ngai pawimawh lo hle a, hmeichhiaten lehkha an zir ve chu
thil ṭûlah pawh an ngai hlawm lo a ni. Hetih hun laia nu leh pa tam zâwk chuan ‘Hmeichhiate
chu pasal neia fa hring tûr an ni mai,’ tih ngaih dân tlânglawn tak an nei
vek a. Mahse, Florence-i pa erawh chuan hmeichhiate pawh lehkha zirtîra mi
puitling taka chher chhuah theih an ni tih chiang taka a hriat avângin a fanu
kum 5 mi Florence-i chu chhiarkawp chi hrang hrang zirtîr tûrin a hun laia zirtîrtu
hmingthang James Joseph Sylvester-a chu pawisa tam tak pein a ruai a. Chu mai chu
duh tâwk lovin amah ngeiin Latin, Greek, German, French leh Italian ṭawng te a zirtîr
ṭhîn a. History, philosophy leh chhiarkawp te pawh nasa takin a zirtîr a, a hun
laia hmeichhe naupangten an zir theih ang chin chu a zir chhuak vek a ni.
Naupang
tê a nih lai aṭangin naupang danglam, mi lainat leh khawngaih thei tak a ni a, damlo
enkawl leh daikil kâra mi retheite ṭanpui chu nuam a ti ṭhîn hle a. An ṭhenawm
hnaivaia mi rethei damlo leh damdawiina damlote pawh a kan kual dên dên ṭhîn a.
A mihringpuite tâna rawngbâwlsak chu a naupang laia a nuam tih ber leh a hlimna
ber a ni ṭhîn. Kum 16 mi a nihin damlo enkawl leh mi rethei chhuanchhamte ṭanpui
hna chu Pathian kohna niin a pawm thlap tawh a. Chu chu a nuna Pathian thil tum
leh a rawngbâwlna tûra Pathian remruat a ni tih pawh a ring tlat a ni.
Damlo
enkawl leh mi retheite ṭanpuia chhawmdâwl chu Pathianin a kohna a ni tih a nu
leh pate hnênah pawh a sawi fo ṭhîn a. Mahse, a nu leh pate chuan damlo
enkawltu nurse nih chu hmeichhe tih chi niin an hre lo va, duh pawh an duh
nahek lo. Florence-i hi tleirâwl hmêlṭha, sar veng vawng, ria sâng thlerh
thlawrh a ni a, hlim thei tak, zaidam leh nunnêm tak a nih avângin a nu leh
pate chuan an chhuang ru hle ṭhîn a. Zirna sâng taka kaltîra mi hausa fanu a
nih anga mite zah leh ngaihsân tak nihtîr an tum tlat a; mahse, chu chu
Florence-i hian a duh hauh lo thung a. Kum 1845-ah Florence-i chuan Nurse zirna
sikul-a kal a duh thu chu a nu leh pate hnênah tlang takin a sawi chhuak ta
hial a; mahse, a nu leh pate chuan a thil zir tum chu chawtak khûka han khûkpui
chiam chi niin an hre lo va, a thusawi pawh chu barah an khawnsak duh lo va, a
thil tum chu an remti lo va a ni.
Florence-i
chuan nurse nih a tum tlat avângin a nu leh pate rilru a hah ṭhîn hle a. Nurse zirna
sikul-a kal lo tûrin vawi eng emaw zât an thlêm a. Mahse, Florence-i chuan
mangangte ṭanpui a, damlote enkawltu nurse nih chu Pathian kohna a ni tih
chiang taka a hriat avângin a nu leh pate beiseina chu han tihhlawhtlinsak
theih chi ziazâng niin a hre lo va. A nu leh pate pawh an fanu lâkah chuan an
beidawng ru hle ṭhîn a ni.
Hetih
hun lai hian nurse hna chu mipui mi mir ngaihnêp ber hna a ni a, lehkha thiam
lo, zirna pawh nei lo, mi rethei leh mi hnuaihnungte thawh tâwk lekah an ngai
a. Mi in leh lova inhlawhfa satliah ai pawha an hlawh a tlêm zâwk avângin tu
mahin hna zahawmah an ngai meuh lo a ni. Nurse hna thawka inhlawhfate chu
thianghlim leh fai taka khawsa mi an nih lêm loh avângin a nu leh pate chuan
nurse hna thawhtîr chu engti zawng mahin an remti thei lo va. An beidawn hle a,
tihngaihna an hriat tawh loh hnuah chuan an fanu kum 17 mi lek chu pasal neih
luihtîr an tum ta ngawt a. Mahse, Florence-i chuan a pasal tûr atâna a nu leh
paten an lo hual lâwk mi fing leh lehkha ziak mi Richard Monckton Milnes-a chu
huai takin a hnâwl hmiah a, a nu leh pate pawh an zak hle a ni.
Ram pâwnah an zintîr:
An fanuin hna hautak leh hnuaihnung ber mai
thawh a thlang zâwk tlat mai chu hriat thiam harsa an ti hle a. A rilru thlâkthlenga
a thil tum a bânsan theih beiseiin an chhûngkaw ṭhian Charles-a leh a nupui Selina
Bracebridge-i te chu an fanu zin khawthawngpui tûrin an ngên ta ngawt mai a.
Tichuan, kum 1847 khân Charles-a te nupa chuan Florence-i chu Europe khawmual
fangin ram hrang hrangah an zin kualpui ta a. Kum 1948 khân Rome khawpui an
tlawh a. Heta an châm chhûng hian Florence-i chuan Roman Catholic sikul hrang
hrang a tlawh kual a. Roman Catholic sister Madeleine Sophie Barat-in kum
1800-a a din Sacred Heart Convent phei chu ṭha a tiin a ngaisâng lehzual a. An
inkaihruai dân leh an kalphungte zir chiang tûrin an zîngah ni 10 lai a châm
nghe nghe a ni.
Rome
khawpuia an châm chhûng bawk hian Florence-i chuan a hnu zêla hlawhtlinna rahbi
a rah chhoh zêlna atâna mi pawimawh leh ṭangkai tak la ni tûr Sidney Herbert-a
a tawng hlauh mai a. Pu Herbert-a chu hetih hun lai hian Secretary of War an
tih England rama sipai dinhmun sâng tak chelh mêk a ni a, Florence-i te awmna
Walshire bial, Lea khuaa mi hmingthang leh thiltithei tak a ni nghe nghe.
Florence-i leh Pu Herbert-a te hi inhmu ngai lo leh inhre ngai lo mah ni se, rilru
inhnaih tak, mi dang puih duhna thinlung pu tlat mi an ni a, tum thuhmun nei an
nih ve ve avângin an inṭhian ṭhain an lên tlâk pawh a rual hle a ni.
Kum
1849 khân Europe ram hrang hrangah a zin chhuak leh a. Hemi ṭum hian Greece
khawpui Athen leh Rome ramte a tlawh a. Athen khawpuia a awm lai hian tlâi khat
chu kawtthlêrah a veivâk a. Chumi tlâi chuan kawtthlêra naupang ninhlei hovin chhimbuk
an lo chhaih vêl chiam lai tak hi a va hmu a. Chutia sava duhawm leh mawi tak
chhaih a, tihnawmnah atâna an lo hmang vêl mai mai a hmuh chuan Florence-i
chuan chu chhimbuk duhawm tak chu a lainat hle mai a, enkawl atân a lâksak ta
daih mai a, ‘Athena’ tiin hming mawi tak a phuahsak ta nghe nghe a ni. He
chhimbuk hi Florence-i ṭhian ṭha ber leh a nun tihlimtu ber a ni a, a dam
chhûng zawngin a kalna apiangah a hruai ve ta zêl a ni.
Florence-i
chuan Europe ram zawng zawng a tlawh chhuak deuh vek tawh a. Chûng ramah chuan
miten nurse hna chu an lo ngaisâng hle a ni tih a hre ta a, nurse hna zir chu a
châk tulh tulh ta mai a ni. Paris khawpuia a awm laiin Roman Catholic kohhran
St. Vincent de Paul sister pahnih nên an inhmu a. Florence-i chuan nurse hna
zir a châk thute a hrilh a. Anni chuan Alexandria-a an hmunpui lam an lo
kawhhmuh a. Florence-i chuan chu hmua nurse hna zir chu a châk hle mai a, kal
ngei tumin a rilru a siam fel ta a.
Europe
ram pum pui a fan chhuah hnu chuan Aigupta ram a pan ta a. Tichuan, sister
pahnihin an kawhhmuhna Alexandria-a an hmunpui Institute of St. Vincent de Paul
chu a va tlawh ta a. He hmunah hian thla eng emaw zât châmin an kalphung leh
inkaihruai dânte a zir chiang a, damlo an enkawl dân leh an tuamhawm dân tam
tak a zir chiang bawk a ni. Hêng bâkah hian Florence-i chuan nurse zirna sikul
leh damdawi in hrang hrangte a tlawh kual a, chuta ṭang chuan damdawi in enkawl
dân leh nurse-te tâna inthununna ṭha a pawimawhzia pawh a zir chhuak nual a ni.
Hemi hnu hian Nile luipui kam fangin a hun a hmang a. Chutia a hun a hman mêk
lai chuan Pathian kohna a dawn dânte chu ngun takin a ngaihtuah nawn a. A
chhinchhiahna lehkhabuah pawh a thil tawn makziate chu a ziak zêl a. Cairo
khawpuia an awm lai pawhin Pathian kohna mak tak a dawng leh a. Chûng zawng
zawng chu Florence-i chuan fel takin ziakin a chhinchhiah thlap a ni.
Nursing Sikul:
Kum 1800 chho te kha chuan Nursing sikul
hian mite ngaihven leh bengkhawn a la hlawh lo hle a, England ramah phei chuan nurse
zirna sikul tia han sawi tûr pawh a la mûmal lo a ni. A hun laia mi rethei
naupangte tâna rawngbâwltu Elizabeth Fry-i leh a thawhpuite chuan Jail tâng kan
leh damlo enkawl hna an thawk nasa hle a. Chutianga an hnathawhnate leh hma lâknate
aṭang chuan Nursing sikul din chu an rilruah a lian hle a; mahse, chuti taka
mite ngaihven leh bengkhawn thil a nih loh avângin harsatna tam tak an tâwk a.
Damlo enkawl leh Jail tângte tlawh ṭhîn chu an rawngbâwlna leh hma lâkna ropui
ber a la ni a, rawngbâwl dân kalhmang leh tih dân phung fel tak erawh a la awm
hran lo.
Nursing
sikul hi a tîr takah chuan mahni pawha inenkawl thei lo, damlote tâna buatsaih
a ni ṭhîn a. Chutianga mi rethei damlo an enkawlna leh mahnia intithianghlim
thei lote an enkawlna chu an rawngbâwlna ni berah an ngai a. Mi dangte tâna an
inpêkna leh rawngbâwl an duhna chu Nursing sikul Movement bul inṭanna a lo ni
reng mai a ni.
Kum
zabi 19-naa Europe khawmual pum puia khawtlâng nun siam ṭhatna (Social
Reformation) a lo thlen khân damdawi lam thiamna pawh a lo sâng chho ve hret
hret a, chutih rualin Nursing sikul pawh nasa takin a ṭhang chho ve nghâl a.
Hetih hun lai hian nurse quality ṭha tak tak neih duhna a lianin nurse training
center-te pawh din an tum fo tawh a; mahse, a tak ram erawh an la thleng mai
thei hrih lo a ni.
Kum 1836-ah Lutheran Pastor Theodore
Fliedner-a te nupain Germany rama khaw pakhat Kaiserwerth-ah nursing zirna kalphung
ṭha zâwkin an kalpui ṭan ta a. He hmuna nurse zirlaite chu uniform fel fai
takin an siamsak a. Nurse zirlaite tân pawh dân leh hrâi khauh tak tak zâm a ni
bawk a. Hetih hun lai hian Nurse training-na hmun chu sakhaw zirtîrna nêna
kaihkawp deuh vek a nih avângin inkhuahkhirhna pawh sakhaw inkaihhruaina nêna
kalpui a ni tlângpui a ni. ‘Nurse zir tûr chu hmeichhia kum 18 tling tawh chin
a ni tûr a ni. A hrisêlna a ṭha tâwk tih doctor hnên aṭanga hriatpuina lehkha (medical
certificate) leh pastor hnên aṭanga a nungchang hriatpuina certificate an nei
ngei tûr a ni,’ tihte a tel ṭhîn a. Mi nazawng zir theih leh duh duha zir
ngawt theih pawh a ni lo a ni.
Nursing
Sikul chu sakhaw inzirtîrna nêna kalpui a nih avângin damlo enkawl dân leh damdawi
hman dânte pawh uluk zâwkin an zirtîr a. An damlo enkawlte taksa leh thlarau
nun mamawh anga enkawl thiam tûr pawhin an inzirtîr nasa hle ṭhîn a ni.
GERMANY RAMAH NURSE HNA A ZIR:
Hetih hun lai hian Florence-i chuan damlo
enkawl lam chu a tui mai ni lovin nurse hna zir chu a châk ṭhîn hle a, Nursing
sikula nurse hna zir mawlh chu mut mawh hnâr mawh berah a neih ta a ni. A nu
leh pate chuan nursing sikul-a kal chu an tuipui lo hle thung a, kal lo tûra an
tih pawhin Florence-i chuan a tum chu ṭhulh a tum chuang hauh lo. A hun laia
damdawi lam mi thiam leh nursing lama tui mite a hmêlhriatna azârah Florence-i
chuan a tum chu hlen chhuah theih a inring tlat a.
Kum
1850-ah khân a unau hmeichhe pakhat nên Germany ramah an zin a. Chumi ṭumah
chuan Rhine lui kam, Kaiserswerth khuaa Pastor Theodor Fliedner-a enkawl
Lutheran Hospital a tlawh a. Pastor Fliedner-a’n damlo enkawl tûra nurse-ho a
zirtîr dân a hmuhin a rilrua mei mit thei lo nurse hna zir chu a châk lehzual
a. Florence-in nurse hna zir a châk hle a ni tih Pastor Fliedner-a’n a hriat
chuan Florence-i chu a khawngaihin a lainat hle mai a, a tâwpah chuan
Florence-i chu a enkawlna hnuaia nurse zirlai ni tûrin a inziak lût ve ta nge
nge a.
He
sikul hi nurse hna zirna sikul hmasa ber a nih avângin an inkhaihhruai dân pawh
a khirhin a khauh hle a ni. An inkaihhruai dân leh enkawl dân chu khirhkhân hle
mah se, Florence-i chuan damlo enkawl dân leh hliam sawngbâwl dânte chu theihtâwp
chhuahin a zir ngar ngar a. Chuta a thil zir chhuah leh tawnhriat zawng zawngte
chu kum 1851-ah ‘The Institution of Kaiserswerth on the Rhine, for the Practical
Training of Deaconesses’ tiin lehkhabuah a chhuah a, hei hi
Florence-i lehkhabu tihchhuah hmasak ber a lo ni ta a ni.
An
zirtîrtu Fliedner-a’n nurse zirlaite a enkawl dân leh a kaihhruai dân chu
Florence-i chuan ṭha a ti hle a. Amaherawhchu, sakhuana nêna kaihkawp a ni
erawh chu ṭha a ti lo hle thung a. Florence-i chuan sakhuana nêna inkaihhnawih
lo nurse training sikul chu England ramah din theih ngei a beisei tlat a, chu a
beiseina chuan a nun pawh a kaihruai nasa hle a ni.
ENGLAND-AH A HAW:
Nursing sikul-a a zirnate a zawh hnu chuan
England ramah a haw a. Chawlh pawh la lovin London leh Edinburgh khawpuia
damdawi in hrang hrangte a tlawh kual a. Chumi hnu chuan London khawpuia Middlesex
damdawi inah a thawk nghâl a. Taima tak leh ṭhahnemngai taka hna a thawh avângin
kum 1853, August ni 22-ah London khawpui, No. 1 Upper Harley Street-a hmeichhe
damdawi in lian ber The Establishement Gentlewomen damdawi inah Superintendent atân
ruat a ni a. Heta a thawh lai hian an damdawi inah hri ṭha lo a lêng chiam a.
Amah ngei pawh kawṭhalo (cholera) natnain a tlâkbuak ve avângin thih ngam tak
meuhvin a dam lo va. Chutah chiah chuan Florence-i hian êk in leh zunram
thiarna hmun tihthianghlim a pawimawhzia chiang takin a hria a. Hemi ṭuma a dam
lohna hi a rawngbâwl zêlna kawnga zirtîrtu ṭha tak a lo ni ta hial a ni.
Crimean indona:
Chutia damlo leh bawrhsâwm taka a awm lai chuan
a nu leh paten an fanu chu an ngaihtuah hle a. A hna chawlhsana an hnêna haw
leh tûra an beisei avângin thla tin chêng 500 (Chêng 500 hi tûnlai mila chhût dâwn
chuan Pound 40,000/US dollar 65,000 hu a ni.) an thawn ṭhîn a; mahse, Florence-i
chuan a hna thawh mêk chu bânsan mai a tum hauh lo va. Kum khat pawh a thawh
zawh hmain Crimean indona (Crimean War) chu kum 1853, September thla khân
Europe ram chhak lamah a lo chhuak ta a.
He
indona hi Ottoman Empire awp tumna avânga lo chhuak a ni ber mai a. He indonaah
hian British, France leh Turkey ṭangrual sipaiten Russia an do rawn a. Russia
chuan Europe khawchhak lama a lalram zauh zêl a tum avângin kum 1783 aṭanga Turks-ho
enkawlna hnuaia Crimea ram chu a hnehchhuh ta mai a. Chu mai duh tâwk lovin Black
Sea leh Balkans phaikuam zawng zawng chu pâwng lâk a tum ta zêl a. Chutia
Russia a inluling vêl chu France leh British ten mupui angin mit khap lêk lovin
an lo thlithlai reng a, Russia a huangtau zêl avângin British, France leh
Turkey ṭangrual sipaite chuan Russia an do rawn ta a ni.
Indo
ṭan tîrh chuan British sawrkârin a sipai 94,000 chu Europe khawchhak lama Black
Sea-ah a tîr a. Mahse, inkal pawhna a ṭhat loh avângin British sipaite chuan
supply an tlachham nghâl der a. Indonaa a chan chhe zâwka an ṭan avângin
British sipaite chu an tlâwm titih der ta mai a. Indona khêlmualah chuan silai
mu lêng avângin British sipai 2,660-in nunna an chân a, hliampui tuar ringawt pawh
mi 18,000 lai an tling hman a ni. Hetianga Bristish sipai an thih chiamna chhan
hi sawi tûr tam tak a awm a, London-a sipai rorêl khawl (War Office) lamin
hriatna an tlâkchham avângin thutlûkna an siam dân a fuh tâwk lo niin indo
chanchin chhui mite chuan an sawi a. A chhan chu hetih hun laia sipai hruaitu ṭhenkhat
chuan Crimea ram hi khawiah nge a awm tih pawh fumfê takin an hre lo va, boruak
inlumlet dân leh a ram chanchin an hriat chian loh avângin an inbuatsaih dân
pawh a ṭha tâwk lo tih a chiang hle a ni.
Indona
a chhuah phat aṭangin war correspondent W.H. Russell-a chuan The
Times of London chanchinbu kal tlangin London khawpuia War Office
hruaitute hnênah indo khêlmuala British sipaite dinhmun leh an chanchin zawng
zawng a hriattîr zêl a. Chutih lai chuan Crimea rama damdawi inah medical nurse
pakhat mah an la awm lo va. Indonaa hliam tuar British sipaite enkawl ṭhat an
nih lohzia leh damdawi an tlâkchham thute England mipuiin an hriat chuan zahthlâk
an ti a. Chu vâng chuan British sawrkâr pawhin sipai damlo enkawl tûr medical
nurse a mamawh thu leh damdawi lam inenkawlna bungrua an mamawh thu ‘The
Times’ chanchinbu kal tlangin a tlângzarh ta chiam mai a. Chu chanchin dêngkhâwng
zet chuan Florence-i rilru a khawih hle mai a. Chutih lai tak chuan indona lama
an hruaitu leh nihna sâng ber chelhtu Secretary of War, Sidney Herbert-a chuan
Florence-i hnênah hliam bawisâwmtu an awm loh thu leh indo khêlmualah chuan
amah ngei kal tûra a beisei thu lehkha thawnin a hrilh ta chawt mai a.
Florence-i chuan chu chu Pathian kohna a taka a hman theihna hun remchâng ber
nia a hriat avângin a hun puma sipai damlo leh hliam tuarte enkawl tûr chuan a
rilru a siam ta a.
Sidney
Herbert-a ngenna angin kum 1854, October ni 21-ah Florence-i chuan British
sipai damlo leh hliam tuarte enkawl tûrin Elizabeth Fry-i leh Catholic
Archbishop Henry Edward Manning-a Nurse training sikul-a nurse ṭhenkhat leh
damdawi in hrang hranga Catholic hmeichhe nurse volunteer mi 38 lai mai hruaiin
Turkey ram an pan ta a. November ni 4, 1854-ah British sipaiho awmna Selimiye
Barrack, Scutari hmun chu tluang takin an thleng a. A hmun an thlen chuan sipai
damlo leh hliam tuarte chu an lo ṭhahnem tawh hle a. Chûng sipai damlo leh
hliam tuarte chuan enkawltu leh tuamhlawmtu an neih loh avângin Florence-i leh
a ṭhiante an lo kal tih an hriat chuan an lâwm hle a ni.
Scutari khua an
thlen veleh Florence-i chuan damdawi in leh a chhehvêl chu ngun takin a endik
vek a. Damlo an enkawlna damdawi in chu a lian tâwk lo va, an chaweina hmun leh
zunram thiarna hmuh te pawh a ṭawpin a thianghlim bawk lo va; tin, damlo khum a
tlêmin damdawi pawh a beitham hle tih a hmu nghâl a. Florence-i chuan thawh tûr
leh tih tûr awm apiang chu thawh nghâl bawrh bawrh duh mah se, sipai hmun a nih
avângin an hotute thu ngaichânga awm ve mai chu ṭha zâwkin a hria a.
An thlen hlim chuan Florence-i leh a
thawhpuite chuan harsatna neuh neuh an tâwk nghâl a. Sipai hmuna mipa doctor-te
chuan Florence-i leh a ṭhiante lo kal chu an lo lâwm vak lo va. Sipai damlo leh
hliam enkawl chu hmeichhe nurse-te tih tûrah pawh an ngai lo va. Hmeichhe
nurse-te chu damdawi in tifaitu atân chuahva hman an lo tum avângin Florence-i
pawh a lungawi lo hle a; mahse, he hmun hi Pathianin a tîrhna hmun a ni tih
chiang taka a hriat avângin a zâm duh chuang hauh lo va. Balaclava indona, Alma
indona leh Inkerman indona aṭanga British sipai damlo leh hliam an lo tam tâk
hle chinah chuan loh theih lova hmeichhe nurse-te an chêt a lo ṭûl ve ta a.
Tichuan, Florence-i leh a ṭhiante chuan an puan ven sawi chhîngin beihpui an han
thlâk ta tak tak a, an hnaah pawh an phûr tlâng hle a ni.
British soldiers, wounded in the Crimea, arrive at Florence Nightingale’s hospital in Scutari
Scutari
damdawi inah chuan ni tinin sipai eng emaw zât an thi a, za zêla sawmli paruk
(46%) an thi niin an chhût a, chûng zînga a tam zâwk chu hliam vânga thi aiin
natna inkai chhawn avânga thi an tam zâwk niin an chhût bawk. He damdawi inah
hian typhoid, santen leh khawṭhalo hri a lêng nasa hle a. A hmun a thianghlim tâwk
loh avânga hri lêng chuan mi tam tak nunna a suat a, chu vâng chuan Florence-i
leh a thawhpui nurse-te chuan damdawi in leh a chhehvêl zawng zawng chu fai leh
thianghlim takin an vawng a. A tîr chawlhkâr hnih chhûng phei chu hahchawlhna
leh mut hun pawh an nei meuh lo tih tûr khawpin an thawk nasa a ni.
Florence-i
chuan an ei rawngbâwlna hmun leh zun êk thiarna hmun rimchhe tak takte pawh a
thian fai vek zêl a. An zun êk thiarna a tihfai mai bâkah an mutbu nalamin ṭha
tak leh thianghlim takin a suksak vek a. Chuta ṭang chuan damlo pawh an tlêm
hret hret a, hun rei lo tê chhûngin damlo hmun thuma ṭhena hmun hnihin an tlêm
phah a. Florence-i leh a thawhpuite chuan damlo mangangte leh beidawnga rûmte
chu dawhthei leh duat taka enkawl zêlin khawngaihna leh lainatna chu damlo an
enkawlna kawnga hmanraw pawimawh ber atân an hmang ta zêl a ni.
Hospital ward; Scutari (Üsküdar); Crimean War
Damlo
enkawl chungchângah Florence-i chu a fimkhur hle a. A hnuaia a thawhpui zawng
zawngte chu uniform thianghlim tak a haktîr vek a. Sipai damlote pawhin
Florence-i leh a thawhpui nurse-te chu an zahin an ngaisâng hle a, an hnathawh
dân leh hma lâkna te chu hahîp tak meuh meuhvin an sawi hlawm a. Chutianga
theihtâwp an chhuah avâng chuan hun rei lo tê chhûngin Florence-i leh a
thawhpuite hma lâkna ropui tak chu Kumpinu leh England mipuite beng a lo thleng
ta hial a ni.
Florence-i
chuan khawvêla chanchin bu lâr ber The Times-ah British sipai
damlote tâna êk in ṭha neih a pawimawhzia a târ lan hnu chuan British sawrkâr
pawhin êk in ṭha neih chu a ngai pawimawh ta hle a. Tichuan, a hun laia England
rama thil siam chhuaktu hmingthang ber Isambard Kingdom Brunel-a chu indona
hmuna hman tûr êk in ṭha tak siam tûrin mawhphurhna a pe a. Chuta ṭang chuan indona
hmuna Britist sipai thi pawh an tlêm phahin damlo za zêla pahnih (2%) emaw
chauh thi ang an lo ni ta hial a ni.
Pi khâwnvâr khaii: (The Lady with
the Lamp)
Florence-i chuan sipai damlote enkawl chu Pathianin
a kohna leh a tih tûr a kova innghat niin a hria a, amah pawhin thawh nuam a ti
hle a. Nurse dangte an mut tawh hnu zânlaiah te pawh khâwnvâr khâiin damlote a
kan kual den den ṭhîn a. Chutianga a thim a vâr pawh thlu lova Ward hrang hrang
fangkuala damlo leh na tuarte a enkawl ṭhîn avâng chuan Florence-i chu ‘Pi
Khâwnvâr Khâii’ (‘The Lady with the Lamp’) tiin hming lem
an phuah a, mi ṭhenkhat phei chuan Pi Angel-i (The Angel of Crimea) tiin an ko
hial a ni. Florence-i hian ‘Pi Khâwnvâr Khaii’ tih hming hi a phu hliah hliah
a, hetianga indona hmuna huaisen taka sipai hliamte a lo enkawlna hi khawvêl
history-ah nawh reh theih a ni tawh ngai dâwn lo a ni.
Hetih
hun lai hian ‘Florence’ tih hming hi khawvêl pum puiah a lâr êm êm mai a. A hun
laia America thawnthu phuah thiam ber pâwla an sawi Henry Wadsworth
Longfellow-a pawhin kum 1857-a a thawnthu ziah ‘Santa Filomena’-ah
tihian a ziak a;
Lo! in that house of misery A lady with a
lamp I see Pass through the glimmering gloom, And flit from room to room.
Pi Khâwnvâr
Khâii
Scutari hmuna sipai damlote enkawla a
thawhrim êm avângin Florence-i chu thih ngamin a dam lo va, a sam te pawh a tla
kawlh vek a. Vânneihthlâk takin amah pawh thi lova ruangin a dam khawchhuak leh
hrâm a. Florence-i dam loh thu chu England lalnu Queen Victoria leh Prince Albert-a
te beng a lo thleng ta hial a. Queen Victoria chuan Florence-i chu a
khawihngaihin a lainat hle a, War Office-a dah tûrin a ti hial a ni. Chutianga
a nunna hlauhthawnawm dinhmuna a awm avâng chuan England-a a chhûngte leh a nu
leh pate chuan an ngaihtuahin a hna kalsana England-a haw tûrin an ti a. Mahse,
Florence-i chuan indona a reh hma loh chuan a hna chu chawlhsan a tum chuang
hauh lo.
Kum
1856, March ni 30-a Paris inremna (Paris Treaty) an siam hnu khân Crimean
indona chu a lo tâwp ta a. Amaherawhchu, British sipai-ten Turkey ram an la chhuahsan
loh avângin Florence-i pawh chu haw mai lovin sipai damlote a la enkawl
chhunzawm zêl a. Indona a reh fela damlo enkawl tûr an awm tawh loh hnu chuan haw
tûrin a inbuatsaih a. Tichuan, indona
hmun Crimea chu chhuahsanin kum 1856, August ni 7 khân England-ah a haw ve ta
a. Hetih hun lai hi England ramin a sipai huaisen tâwpthangte leh râlhrâtte
chawimawina hun a hman mêk lai a nih avângin England mipuite chuan mi ropui an
hmuah ṭhîn ang bawkin Florence-i chu ropui takin an lo hmuak a, a hnathawh ṭhat
leh thiltih ṭhat avângin mipuiin nasa takin an chawimawi bawk a ni.
Nightingale fund leh nursing sikul hmasa ber:
Crimea indona hmun aṭanga a lo haw chuan
amah chawimawina inkhâwm ropui taka buaisaih a ni a. Chumi ṭumah chuan England
lalnu Queen Victoria-in taima tak leh ṭhahnemngai taka British sipaite tâna a
hna thawh ṭhat hriatpui nân ‘Nightiangale Jewel’ an tih
chawimawina a hlân a. British sawrkâr pawhin pawisa fai Pound 250, 000 zet a hlân bawk
a. Heta ṭang hian Florence-i chu khawvêl hriat hlawh a lo ni ta hial a ni.
England
lalnu Queen Victoria-in chawimawina ‘Nightiangale Jewel’ a hlân
Khawvêl
hriat a nih hnu hian a hming chawia nurse training center din duhna a lo awm ta
a. Tichuan, kum 1855, November ni 29 khân nurse training center din nân Nightingale
Fund an siam ta a. Royal Commisssion hial dinin chutah chuan Sidney
Herbert-a chu Secretary of Fund atân ruat a ni a, Prince George, Duke of
Cambridge chu chairman atân ruat a ni bawk. Nightingale Fund aṭanga an sum hmuh
zawng zawng chu Pound 45,000 lai a lo tling ta hial a. Chûng sum hmang chuan
London khawpuia St. Thomas Hospital-ah nurse hna zirna sikul hmasa ber ‘Nightingale
Nursing Sikul’ tih chu July ni 8, 1860 khân din fel a lo ni ta a ni.
Florence
Nightingale with some nurses in London ((1853)
England lalnu
Queen Victoria leh British sawrkâr meuhvin chawimawina an hlân tâk avângin Nightingale
tih hming chu England-ah mai ni lovin khawvêl pum puiah nasa takin a thang
chhuak ta a. England mipuite pawhin thu leh hla leh thuziak chi hrang hrang
hmangin an chawimawi a. Amah anga hmeichhe huaisen, tumruh leh nurse ropui nih
duh ṭhalai an pung chho zêl a. Tûn hmaa nu leh pa tam takin an ngaihnêp êm êm
nurse hna chu hna hnuaihnung leh hna tlâwmah tu mahin an ngai tawh lo. Mi lian
leh thiltithei tak takte pawhin nurse hna chu hna zahawm leh hlu tak a ni tih
an hre chiang tawh a, an fate pawh Florence-i Nurse Training Sikul-a kal tûrin
an fuih nasa hlawm hle a ni. Florence-i Nurse Training Sikul chuan hriat a
hlawh chho zêl a, chu chuan England ram chauh ni lovin khawvêl pum puiah
Nursing reformation a rawn hring chhuak ta a ni.
Kum
1858 vêl aṭangin Florence-i chu England hmun hrang hrangah zin kualin sipai
damdawi in eng emaw zât a tlawh a, politician-te leh England rama mi hmingthang
leh thiltithei tak takte kawmin damdawiin changtlung zâwk din dân tûrte a sawi
rawtuipui ṭhîn a. Chuta a thil zir chhuah aṭang chuan mûmal taka damdawi in
enkawl dân, thianghlimna kawng leh damdawi lam hriatna ‘Notes on Nursing’
tih lehkhabu a ziak a, chu lehkhabu chu kum 1860-ah a tichhuak a. A hun laia
nurse zirna lehkhabu awm chhun a nih avângin England rama lehkhabu hralh kal
ber pâwl a tling hial a ni.
The
first page of Florence Nightingale’s book ‘Notes
on Nursing: What it is, and what it is not.’ which was published in 1860
Nightingale Nursing Sikul aṭanga nurse zir
chhuakte chuan May ni 16, 1865 aṭangin Liverpool Workhouse Infirmary damdawi
inah leh England ram chhûnga damdawi in hmun hrang hrangah hna an thawk ṭan a.
Liverpool Workhouse Infirmary hi King’s College London enkawlna hnuaia awm niin
‘Florence Nightingale School of Nursing and Midwifery’ tiin an ko
ṭhîn a ni. Florence-i chuan mipui vântlâng tâna damdawi in ṭha tak tak sak belh
zêl a nih theih nân England-ah leh Ireland-ah te nasa takin sum a zawng zêl a.
Chuta ṭanga a sum hmuh chuan damdawi in ropui tak Royal Buckinghamshire
Hospital tih chu sak a lo ni leh ta a ni.
International Nurse Day:
Kum 1953-ah khân U.S. Department of Health,
Education and Welfare-a hrisêlna leh zirna lama an hotu Dorothy Sutherland-i
chuan America President Eisenhower-a hnênah ‘Nurses Day’ hman nî tûr
tichianga nemnghet tûrin a lo ngên tawh ṭhîn a. Official-a phalna hmu lo mah
se, America mipuite chuan May ni 12 chu ram pum huapa ‘Nurse Day’
atân hman an duh hlawm a. The International Council of Nurses (ICN) pawhin
January 1974-ah chuan May ni 12 chu ‘Nurse Day’ atân khawvêl puma
hmang tûrin a puang bawk a ni.
Kum
2003 aṭang khân May 6-12 inkâr chu ‘National Nurses Week’ atân an
hmang ṭhîn a. Nurse Week chhûnga Nilaini apiang chu ‘National School Nurse Day’ bîk atân an hmang ṭhîn a, May ni 14
erawh chu Nurse zirlaite Operation room-a an luh ni atân an hmang thung.
Kum
1965 aṭangin May 12 hi modern nursing din chhuaktu Florence Nightingale-i pian champhaphâk
denchhenin khawvêl pumah ‘International Nurses Day’ atâna kum tin
hman ṭhîn a ni a, khawvêl puma nurse-te tâna ni pawimawh tak a ni a. Hemi ni hi
a bîk takin mi dangte hrisêlna atâna rim tak leh hah taka hna thawk ṭhîn
Nurse-ho chawimawi nân an hmang ṭhîn a ni.
A hun hnuhnûng leh a thih dân:
Kum 1910, August thla aṭangin Florence-i hrisêlna
chu a ṭha lo hle a. Doctor-ten theihtâwp chhuaha an enkawl hnu chuan a rawn ṭha
chho leh deuh va. Mahse, August ni 12, 1910 Zirtâwp tlâi lam chuan a awm dân a
rawn danglam ṭan a. A tûk August ni 13, 1910 Inrinni tlâi lam dâr 2-ah chuan nu
ropui leh entawn tlâk Florence-i chu London khawpui, Mayfair, 10 South Street-a
ama chênna inah kum 90 mi niin a boral ta a. Florence-i hian Pathian kohna
chhângin mawhphurhna a kova innghat apiang chu taima tak leh rinawm takin a
thawk zo va. A kotu Pathian tâna a rinawmna chu khawvêl tâna malsâwmna ropui
ber niin vawiin thlengin ṭhang leh tharten chu malsâwmna chu a takin kan la
chang ta zêl a ni.
Blue plaque for Nightingale in South Street, Mayfair,
London
A
ruang chu London khawpuia mi ropui bîkte phûmna hmun, Westminster Abbey-a phûm
an duh hle a; mahse, a dam laia a duhthusâm ang ngeiin an chhûngkaw thlân ro
awmna East Wellow, Hampshire-a St. Margaret biak in kawtzâwlah mi pângngai leh
mi narân angin an phûm ta zâwk a ni. Florence-i hian a lehkhabu ziah tawh sa, a
la tihchhuah hman si loh tam tak a kalsan a. A hnathawh leh thiltih ropui takte
chu khawvêl tân a hnutchhiah a, khawvêl pawhin Florence-i tih hming chu a theihnghilh
leh ngai tawh dâwn lo a ni.
Kum
1913-ah khân Francis William Sargant-a chuan sailungvâr mawi tak hmangin
Florence-i lim a din a. Chu lîm mawi leh ropui tak chu Florence khuaa Santa
Croce biak inah vawiin thlengin hmuh theihin a la ding reng a ni.
A thiltih leh sulhnute:
Florence-i hian khawvêl pum huapa thiltih
leh sulhnu a ngah hman hle a. Aigupta ramah pawh sipai damlo leh hliam tâwkte
enkawl dân a zirtîr a. America tualchhûng buai lai (Civil War) pawh khân
damdawi in ruahman dân leh nurse lama thurâwn petu ber a ni. Kum 1859 bawr vêl
aṭang khân India rama British sipaite chu dam lohna chi hrang hrang leh tlâng hri
lêng avângin an thi fo mai a. Royal Commission ngenna angin Florence-i chuan
kum 1888-ah a training sikul aṭanga zir chhuak nurse 10 rual chu India rama
British sipai damlote enkawl tûrin a tîr a. Indian Medical Service hnuaia
nurse-te nên thawk hovin India ram hmun hrang hrangah sipai damlo leh mipui vântlâng
tân damdawi inenkawlna center te an din a. An hma lâkna chuan India rama
nurse-ho dinhmun pawh nasa takin a tihmasâwn a ni.
A
hnathawh ropui tak avângin kum 1859-ah Royal Statistical Soceity chuan
Florence-i chu member atân a la lût a. Royal Statistical Society-a hmeichhe
member an lâk luh hmasak ber a ni hial a ni. Royal Statistical Society-a member
a nih hnu rei lo têah America sawrkâr pawhin American Statistical Assocition-ah
honorary member atân a la lût ve nghâl bawk.
Kum
1882 aṭangin Florence-i kut hnuaia zir zo nurse-ho chu khawvêl hmun hrang
hrangah rawngbâwla feh chhuakin London khawpuia St. Mary’s Hospital-ah te,
Westminster Hospital-ah te, St. Marylebone Workhouse Infirmary and the Hospital
for Incurables-ah te, Royal Victoria Hospital-ah te, Edinburgh Royal
Infirmary-ah te, Cumberland Infirmary-ah te, Liverpool Royal Infirmary-ah te
leh Australia rama Sydney Hospital-ah te an thawk hlawm a, Nurse-te hmanga rawngbâwlna
chuan khawvêl pum a fan chhuak ta vek a ni.
CHAWIMAWINA LEH A HMING CHAWIA THILTIHTE:
Taima
tak leh ṭhahnemngai taka mi dangte tâna a rawngbâwlna avângin kum
1883-ah khân Queen Victoria chuan chawimawina sâng tak Royal Red Cross a
hlân a. Pope St. Jonh-a pawhin kum 1904-ah khân Lady of Grace of the
Order of St John (LGStJ) a hlân bawk a. A mi hringpuite tâna a ṭhahnemngaihna
leh damlo enkawlna kawnga a hma lâknate avângin khawvêla tlâwmngai pâwl lian
ber Internation Red Cross Society leh khawvêla damdawi in ṭha leh
lâr tak Royal Army Medical Corps a lo piang chhuak a. Chumi avâng
chuan kum 1907-ah khân England ramlal Edward VII chuan a ram chhûnga
chawimawina sâng ber ‘Order of Merit’ a hlân hial a, Order of
Merit dawng tawhte zîngah chuan Florence-i hi Bristih sawrkârin hmeichhe zînga
a hlân hmasak ber a ni nghe nghe a ni. Hêng bâkah hian British sawrkâr chuan
kum 1908-ah khân civilian chawimawina sâng ber Honorary Freedom of the City of
London a hlân bawk a, British sawrkâr chuan Florece-i chu a chhuang hle
a ni.
Turkey ram chhûngah ringawt pawh hian
Florence Nightingale-i hming chawia an sak damdawi in pali lai mai a awm a.
Sisli khawpuia private hospital lian ber Florence Nightingale Hospital te,
Gayrettepe khawpuia Metropolitan Florence Nightingale Hospital te, Mecidiyeköy
hmuna European Florence Nightingale Hospital te leh Kadiköy khawpuia Kiziltoprak
Florence Nightingale Hospital te chu Florence-i hmingchawia an sak vek niin hêng
damdawi inte hi Turkist Cardiology Foundation enkawlna hnuaia awm vek an ni.
Kum 1912 khân Red Cross International
Committee chuan Florence-i hriatrengna atân ‘Florence Nightingale Medal’
a buatsaih a. He chawimawina leh lâwmman hi khawvêl puma Nurse hna thawk
ṭha bîkte hnênah kum hnih dan zêlah hlân ṭhîn a ni. He lâwmman hi nurse-te tâna
lâwmman sâng ber a ni a, he lâwmman hmu tûr hian damlo zual tak takte enkawlna
kawnga mi inpe zo leh vântlâng hrisêlna lama mi ṭhahnemngai bîk nihte a ṭûl a, râl
hmuna damlote leh khuarêl chhiatna avânga damlo tuamhlawm ngaite ṭanpuina
kawnga mi huaisen nihte a ṭûl bawk a ni.
A kutchhuakte:
Florence-i hian hrisêlna chungchâng, nurse
hna leh damdawi in nêna inkûngkaih lehkhabu 200 lai a ziak a. Crimea a awm laia
sipai damlote a enkawl dân leh damdawi in enkawl dân a ziahna ‘Notes on
Matters Affecting the Health, Efficiency and Hospital Administration of the
British Army’ chu phêk 830 laia chhah a ni a. He a
lehkhabu hian England rama War Office Administrative Department lam a tihmasâwn
nasa hle a. Royal Commission for Health of the Army tih chu kum 1857 khân
din a ni a, kum 1860-ah Thomas’ Hospital and the Nigtingale Training
School for Nurses tih pawh din a ni bawk.
A
lehkhabu ziah zînga ‘Suggestions for Thought to Searchers after Religious
Truth’ tih chu phêk 829 laia chhah niin volume thuma ṭhen a ni a. He
lehkhabu hi kum 1806-ah khân private chhiar atân chhuah ni tawh mah se,
publication kal tlanga chhuah erawh a la awm ngai lo. A hnuah chuan ‘Collected
Works of Florence Nigtingale’ tiin hlawm khata siamin kum 1928-ah Ray
Strachey publication chuan a tichhuak a. Chu lehkhabu vêk chu volume 16-a ṭhenin
kum 2008-ah khân Wilfrid Laurier University-in uluk taka endikin an
tichhuak leh a, khawvêla nurse zirna lehkhabu ṭha ber a tling hial a ni.




No comments:
Post a Comment
I ngaih dân han thawh ve rawh le....